Xavier Queipo: Presentación de Unha falsa luz, de Xavier Alcalá, na librería galego-portuguesa “Orfeu” de Bruxelas.

Xavier Queipo: Presentación de Unha falsa luz, de Xavier Alcalá, na librería galego-portuguesa “Orfeu” de Bruxelas.«Boas tardes. Como sempre que aquí me achego para falar, nobreza obriga, vai un agradecemento triplo. Agradecemento a Joaquim Pinto da Silva, que unha vez máis nos acolle nesta casa común dos galegos e os portugueses que en Bruxelas é a librería “Orfeu”. Agradecemento ao escritor que hoxe nos visita, Xavier Alcalá, home de ciencias e de letras, que é como dicir home de sabedoría integral e experiencia na vida. E agradecemento tamén a todos aqueles que aquí están ou han chegar aínda, pois escolleron participar nesta presentación para celebrar connosco, co Couto Mixto de Bruxelas, o alborexar dun novo libro, que é como dicir o agromar dunha idea, dun sentimento, dun pulso pola vida.
Ven de aparecer hai uns días Unha falsa luz, de Xavier Alcalá, terceira novela dunha triloxía ou terceira parte dunha novela única, coma se queira ver, dividida así para mellor consumo do público, que de seguro se espantaría de ver mil catrocentas páxinas todas seguidas. Tan fresca está que non foi presentada aínda en Galiza e é esta porén, unha presentación príncipe, e vostedes os primeiros a escoitar falar da novela en público e eu, privilexio tamén, o primeiro en dar parecer en foro aberto. Mais se cadra, vostedes se preguntarán como fago eu ás veces: Porqué unha triloxía e non unha cadraloxía, ou porque non unha dodecaloxía? Que hai no número tres que o faga máis atractivo aos escritores que o catro ou o doce, que o sete ou o dezaseis? Nunca souben, mais vou agora pensar en alta voz aproveitando a súa paciencia, e facendo ensaios para cando teña que falar, se cadra algún día, diante do terapeuta.
Hai no corpo humano, tres órganos que coas súas funcións constitúen o que se vén en chamar “o trípode vital”, a saber os pulmóns, que recollen o aire para filtralo e conseguir así o osíxeno necesario para o metabolismo celular, o corazón que bombea o sangue dende os pulmóns e dende o corpo todo, para facer chegar ese osíxeno ata as células, e para verter ao mesmo tempo o sangue con anhídrido carbónico nos pulmóns, e facer que se osixene para renovar o ciclo, e por descontado o cerebro, que permite estas e outras funcións do organismo por mor das ordes que envía polo intermedio da rede admirábel do sistema nervioso, coa súa máxica combinatoria de ións e transmisores nerviosos. Cóntolles isto pois toda triloxía contén tras de si un “trípode vital”, que fai que o sistema funcione: o osíxeno, a bomba que move o sangue e o centro que emite impulsos para que todo aconteza, ou noutras palabras: o uso da linguaxe narrativa, que fai que a historia flúa con liberdade, a historia que se conta e a trama que ordena a historia, que mergulla accións e personaxes, que procura referencias cruzadas entre anécdotas pasadas e presentes, que en cada libro anticipa o futuro do seguinte e que na fin consegue pechar o círculo o deixalo aberto á mantenta, para se cadra retornar algún día cunha continuación alí onde a historia de detivese. E Xavier Alcalá é mestre nas tres artes: en contar historias, en manexar a linguaxe, en montar unha trama, que é do que vai isto da novela, de contar historias dun xeito comprensíbel e de contalas cunha linguaxe osixenada, vital. Mais tamén, dalgún xeito unha triloxía é sempre o comezo dunha saga, que pode continuar ata que o tempo sexa tempo, que pode regresar no pasado ata cando o tempo se medía de xeito distinto, que contempla, como todas as sagas, múltiples variacións e innúmeras combinatorias. O dito doutro xeito, unha triloxía forma parte dunha obra máis ampla, que é a saga que Xavier comezou hai xa un bo mando de anos e que ha continuar de seguro coa construción dese gran fresco que constitúe a súa obra completa. Hai outras visións, mais esta é a miña.
Volvendo ao rego de Unha falsa luz, dicir que a historia que se conta é triste, coma triste foi en verdade a historia de España na meirande parte do século XX, que é o período que a triloxía recolle. A historia é triste e non é outra que a historia do noso pobo, enmarcada na historia de España por mor da guerra e do estado centralista e despótico, mais é tamén a historia de Galiza tamén, que é onde a maior parte da acción se desenvolve salvante os episodios da batalla do Ebro -xenial esa descrición da guerra de trincheiras no primeiro tomo- ou o desterro en Extremadura que se relata no segundo. A historia foi triste, acrediten, e triste de vez, e así nola conta Xavier Alcalá, con habelencia de narrador experimentado. E para contala escolleu un punto de vista excéntrico, no senso, claro, non de estraño, senón de apartado do centro, que é o mesmo que dicir apartado da historia oficial, que é sempre -acrediten- a historia dos vencedores. Este punto de vista é o da represión específica sufrida por unha confesión relixiosa, a evanxélica, durante os anos escuros do franquismo.
Cando falo dunha época escura, falo da censura e sobre todo da auto censura, da negación, do medo a dicir o que se pensaba, o que se quería, o que nos desgustaba ou o que non podiamos soportar por inxusto e contra toda razón. Á censura do teléfono, por exemplo, que lembro perfectamente, cando non se podía dicir o que querías dicir e falabas en claves absurdas, por temor a que alguén, do outro lado do fío, estivera escoitando o que dicías. A permanente censura do correo, a aprender a falar e escribir en clave, como ás veces fai o propio Xavier Alcalá, que agocha personaxes sen ocultalas ao completo, que dá indicacións para que o que quere entender entenda. Entronca iso coa tradición dun outro escritor galego -este en castelán e falanxista da primeira hora- como foi Gonzalo Torrente Ballester, que na súa Saga-Fuga de JB esconde tamén personaxes sen agochalos.
Van desfilando polas páxinas de Unha falsa luz unha morea de acontecementos que van axudando dalgún xeito tanto na cronoloxía da narración como na propia situación do sucedido no contexto da historia de Galiza, de España e do mundo: a guerra de Corea, o desembarco dos retornados da División Azul, a morte de Josef Stalin, a batalla de Dien-Bien-Phu, o Pacto cos americanos, a revolta de Hungría, a situación cambiante en Arxentina e Uruguai, o primeiro 600, o ingreso de El-Rei, daquela aínda príncipe xurado e non traidor ás Leis fundamentais do réxime franquista, na Escola Naval de Marín, o primeiro satélite artificial coa cadeliña Laica como tripulación única, a invasión de Sidi Ifni por Marrocos -a guerra que perdeu Franco- o tránsito do submarino nuclear Nautilus baixo a banquisa do Ártico, a revolución castrista, A guerra fría, o alborexar de Fraga como ministro, a instalación de Citroen en Vigo, os sexadores de polos e a aparición das galiñas Legor (grandes poñedoras), a entrevista de Juan de Borbón e Franco en Vilagarcía, o comercio nas vilas cando o país era maioritariamente rural, o episodio do Santa Liberdade, e de como o acorazado Canarias tivo que regresar con máis vergonza que gloria, o desembarco na Bahía de Cochinos, a chegada do butano para usos domésticos, das máquinas de coser e dos frigoríficos, o asasinato de Julián Grimau, o tamén asasinato de John Fitzgerald Kennedy, a vitoria da selección española ante a Unión soviética, imaxe do mal absoluto, con gol de Marcelino diante do xigante negro, aquel Yasin que tan mal ía por baixo, e tantos e tantos outros ata chegar aos avatares da Lei de liberdade relixiosa, as últimas execucións do franquismo e ao pasamento do “cerillita”, nome con que tantas veces se refire o autor cando fala do ditador.
Hai na novela un estilo directo e unha ausencia de auto censura notábel, e penso, por exemplo, agora que está tan de moda o asunto da monarquía, naquela pasaxe onde por boca dunha das súas personaxes o autor di: “Non só vai facer volver aos Borbóns, uns franchutes viciosos, que había que fusilalos como fixeron os rusos co tsar e a súa canalla toda.” (px 83). Ou aquela outra na que se precisa:
“-Ese don Juanete, que tanto o odian os falanxistas -recordou- non deixa de amolar, anda a berrar que está vivo; e agora debe haber na familia algo raro, porque un fillo matoulle a outro. Disque se lle disparou unha pistola pero hai que preguntarse por que diaño andan con armas eses mamóns.”(px 150)
Como toda novela -falo das boas- contén a construción dunha cosmovisión propia e como toda triloxía existen referencias cruzadas entre as diferentes entregas, que axudan a refrescar a memoria, esa sistemática traidora, como na páxina 262 onde se aproveita unha pasaxe banal para facer resumo do primeiro tomo, para refrescar a memoria do lector, cando di: Foi punxente ollar dende o tren a fonda pechada e ver nela aínda, a pleno sol, as infinitas pantasmas de cando fixera dela un lugar de referencia. Eu eludín a conversa dos meus mentres as imaxes me batían no recordo: a da bandeira republicana qua alí icei, a dos milicianos a comer e beber facendo xuras de resistencia contra os sublevados, a dos vales de comida daqueles homes que case nos levaran á ruína, a do meu retorno final á casa desde os campos de morte e barbarie da guerra que todos perderamos…” ou cando na páxina 292 se fai un “revival” dalgunhas personaxes do segundo tomo: “Os Percheróns foran tres homes corpudos, partidarios do alzamento e postos no punto de mira do maquis: don Ovidio, o cura matarrojos, o Cubano, carcereiro que tiraba os presos contra os muros do cárcere ata os deixar “sentaditos”, pampos e moribundos, e o ex-alcalde do Celestino. A don Ovidio matárano a tiros; ao Cubano, dun golpe na caluga. Ao médico, apoplético había tempo, rebentáralle o corazón.”
Regreso ao número tres. Tres agradecementos, tres persoas na mesa, tres tomos nesta triloxía evanxélica e tres verbas que veñen á memoria logo desta combinación eficaz dos tres elementos narrativos que comezan por “d”: descricións, diálogos e digresións, tres verbas que fan de Unha falsa luz unha novela sólida na trama, ben narrada e xa canónica, ou se o prefiren, trama, linguaxe, conto.
A min pouco máis me queda que dicir que xa falei abondo, e paso a palabra ao autor, para que nos faga ver o que hai detrás de Unha falsa luz, para que nos dea unha serie de indicacións do porqué e do como, pois para qué xa o sabemos, para o lecer dos que gozan de narracións ben artelladas. Máis nada. Tes a palabra, Xavier.»

Xavier Queipo. Bruxelas, 27 de novembro de 2007.

Share