Entrevista de Montse Dopico: “Os galegos apoiaron a revolución contra Batista por razóns ideolóxicas e prácticas”

Entrevista de Montse Dopico en Magazine Cultural Galego, publicada o 24/03/2014:
“Hai moito tempo que Xavier Alcalá comezou a contar as historias menos coñecidas dos galegos en América. No seu último libro, Verde oliva (Galaxia), tocoulles aos emigrantes que viviron a ditadura de Batista. O autor achégase a eles a través do personaxe de Mariana, unha axente do Movemento 26J, que construíu a partir das lembranzas dunha axente secreta real, Juana Maseda.
– Montse Dopico (MD): A base da novela son as lembranzas e a documentación de Juana Maseda. Que outras fontes e arquivos che axudaron a reconstruír a memoria dos galegos que viviron a ditadura de Batista?
– Xavier Alcalá (XA): Enfronteime ás memorias dunha axente secreta, membro dunha organización que non deixaba nada por escrito; aínda máis, que tiña por sistema memorizar anacos de información para que non puidese revelala enteira nin baixo tortura… Nun caso así non che queda outra que confiares na memoria do informante (e na súa vontade de contar o que foi certo). Ora, contrastei moita documentación: libros sobre a revolución contra Batista, e a revista ‘Bohemia’, que apoiou a revolución e é unha fonte veraz, sobre todo polo material gráfico que ofrece. Tamén falei con persoas que pasaron o período da revolución en Cuba e lembran os feitos vistos desde fóra. Houbo moito galego –miles deles– metidos na loita, outros que a apoiaron, e outros que non foron alleos ao que pasou. Escoitei moita xente, algunha notoria, como don Manuel Fraga.
– MD: Precisamente a memoria, -como na triloxía sobre os evanxelistas-, e a emigración -en todos os teus outros libros sobre os galegos en América-, son dous alicerces fundamentais de toda a túa obra. Quixeches narrar aspectos da emigración galega menos coñecidos? -Como a participación na colonización de América-.
– XA: Eu crieime entre “cubanos” e “arxentinos”, e non podemos esquecer que son un inmigrante (castelán) a un país de emigrantes (Galicia) casado cunha inmigrante dun país de inmigrantes (Arxentina). O “non ser destes pagos” é unha constante na miña vida; e, despois, a profesión fíxome andar polas Américas e por Europa, e así fun descubrindo miles de vidas de emigrantes galegos, e clasificándoas: as dos que fixeron “o normal” e as de suxeitos extraordinarios. Por exemplo, falando coa avoa da miña muller en Buenos Aires, e con Eduardo Blanco-Amor en Ourense, descubrín que “el vasco Santamarina” (apelido que me cheiraba a galego) era un fidalgo galego conquistador das pampas, con historia tráxica; ou outro exemplo: un velliño de Río Gallegos contoume que “el gallego Soto”, xefe da maior revolución obreira anarquista da Historia, a dos anos 20 na Patagonia, era “galego de verdade, de Ferrol”. Certo: Xaime Bello conseguiume a súa partida de nacemento, e con ela fixemos aos historiadores esclarecer un punto nunca coñecido de semellante personaxe.
– MD: Cuba xa fora antes protagonista dun dos teus libros: La Habana Flash. Daquela escolleras a reportaxe. Desta volta escolles a novela. E dis no limiar que Juana che contou o que non sae nos libros de Historia de Cuba. Que querías dicir?
– XA: Pois algo moi simple: o castrismo é unha forma perversa de goberno, continuación de todas as perversidades soviéticas no eido da manipulación da información. As historias oficiais de Cuba están arranxadas. Por exemplo: fan aparecer o Fidel e os seus compañeiros da Sierra Maestra como os grandes guieiros e estrategos da guerra, en canto minimizan as figuras da intelixencia do movemento que (innegablemente) fundaran os Castro, o 26 J; ou ocultan que Frank Pais ou Camilo Cienfuegos terían sido o sostén democrático da revolución contra o stalinismo dos Castro. Juana Maseda contou o que eu puiden contrastar con diversas fontes, e que o castrismo non nega, pero nunca mostra.
– MD: Un dos personaxes di que a Historia, e a Xeografía, condenaron a Fidel Castro. Porque “non se pode pasar de provincia española a república independente á beira dos Estados Unidos”. Ata que punto compartes esta reflexión?
– XA: Ese pensamento é moi propio do ambiente en que se movía Juana Maseda. As persoas “normais”, asisadas (non iluminadas ao estilo dos Castro), sabían que había que limpar o país de corrupción e aceptar que Estados Unidos impuxera a súa orde mais nun “do ut des”: ben que os ianquis quixesen meter os seus produtos industriais e os seus turistas na illa, pero, en troques, que acabasen coas mafias que repartían beneficios co Batista e os seus xenerais.
– MD: A protagonista, Mariana, é unha axente do Movemento 26J. Membros da súa propia familia manteñen actitudes distintas fronte á ditadura de Batista. Os emigrantes galegos, gran parte deles empresarios, forman parte moitas veces das clases medias, (ás veces medias-altas), en América, e adoitan ser bastante conservadores. Que retrato queres achegar, en xeral, dos galegos emigrados, neste aspecto?
– XA: Ollo, situémonos no momento histórico. Mira que había moito galego que se formara en ideas “de orde” pero republicanas e democráticas. Había moitísimas familias galegas que viran as bestialidades dos franquistas en Galicia do 36 en diante. No Centro Galego e no balneario Hijas de Galicia o conservadorismo fascista non tiña moitos apoios, malia o que a embaixada de Franco argallase… O empresario galego en Cuba adoitaba ser un “self-made man”, moitas veces traballador ascendido con moitas suores, e non estaba de acordo co cariz que tomaba a ditadura dos abusos do Batista. Apoiaron masivamente a revolución por razóns ideolóxicas e tamén prácticas, porque a policía os extorsionaba…
– MD: A novela ten, ao mesmo tempo, bastante acción, o cal é habitual nas túas numerosas novelas de viaxes e de aventuras. Como concibiches este aspecto, á hora de formular a estrutura narrativa?
– XA: Pois… Se che digo a verdade… É que, como dixo o Ernesto Sánchez Pombo, Verde oliva tamén é unha reportaxe. Eu non son máis que un escribán: Juana Maseda contaba e contaba, ceibaba torrentes de historia. O máis difícil foi deixar esa historia en catrocentas páxinas. Xuro que non fixen ningún esforzo de trama: a narración corre apenas a golpe de follas de calendario.
– MD: Ao ir lendo o relato que se fai da ditadura de Batista, é inevitable pensar na franquista: detencións arbitrarias, asasinatos, torturas… Do mesmo xeito que a reflexión que o libro contén sobre o papel dos medios de comunicación nunha ditadura (ou contra dela), parece convidar a pensar en España tamén. Quixeches suxerir eses paralelismos?
– XA: Pois non, non tiven (que eu saiba, conscientemente) intención de facer paralelismos, non. Ora, si hai comparanzas; porque os personaxes galegos en Cuba non son alleos ao que acontece en España: eles saben que Batista e Franco son uns sátrapas; coa diferenza de que o Batista era “el Hombre”, “el Mulato Lindo”, un tipo chulesco, desafiante, que permitía existir medios de comunicación aos que, de cando en cando, lles pisaba os calos. Mentres, Franco e a súa contorna sinistra, non deixaban que se soubese nada máis que o que pregoaban Radio Nacional e o No-Do.
– MD: Na segunda parte do libro, a protagonista sobe a Sierra Maestra para escapar dunha morte máis que segura. No monte ten unha relación ben curiosa cos militares, que nos dá unha idea dunha oposición a Batista interclasista, na que os revolucionarios eran unha parte. Que quixeches subliñar neste aspecto?
– XA: Simplemente hai constatación dun feito sospeitado por min, e a xente dos meus anos: “todo o mundo” estaba contra “el Sargento” salvo os que se aproveitaban da satrapía. Pensemos que a amante famosa do Fidel, a que provocou o seu divorcio, era da máis “high class” posible, e que vendeu todo canto tiña para apoiar a causa; pero é que, ao tempo, loitaban contra Batista os obreiros e os campesiños, abandonados na miseria polo Estado. E, cos militares, xa se ve na novela, no testemuño da revolucionaria prisioneira: tanto tiña que fosen de carreira como de tropa; o exército estaba minado pola propia revolución.
– MD: Mariana adopta unha actitude moi crítica coa revolución cubana. Na liña da idea sobre a mesma que transmiten na actualidade os medios de comunicación españois. Son esas críticas xustas e equilibradas dabondo? Hai, se cadra, demasiada simplificación neste aspecto?
– XA: Eu estou plenamente de acordo coa Juana: os Castro e media ducia máis de revolucionarios foron uns traidores. Outras testemuñas directas do que aconteceu contáronme que o Fidel se negou a seguir o pacto que o puxo no poder. Nese pacto estaban eleccións á presidencia da República e respecto á constitución de 1940. Aí o Fidel e os seus mostraron quen eran, falaron de “plebiscito, aclamación popular suficiente”. Negáronse a seguir a pauta da democracia, a das urnas, e volveuse a unha satrapía… Pensemos que nunca na Historia houbo ditador que tanto durase coma o Fidel, que segue a gobernar, aínda que en chándal ou en pixama.
– MD: Es moi activo nas redes sociais. E, ademais de falar moito de política, falas moito de lingua: do seu mal uso. É ese un dos problemas principais do galego na actualidade? Como están a afectarlle, na práctica, as políticas lingüísticas do goberno actual?
– XA: Vou ser breve. Mira, a política do “bilingüismo harmónico” conduciu á aparición do neocastrapo, ou sexa: do madrileñata con incrustacións de galego. Iso é o que falan o señor Feikhó e a señora Rokho, presidentes, respectivamente, do goberno e do parlamento, suxeitos lingüicidas e indignos de que lles paguemos o soldo.”

Share